Τι ζητούν οι βάρβαροι

Υποψήφιο για το Βραβείο Μυθιστορήματος του περιοδικού «Διαβάζω» (2009)

 

Μια ιστορία, σχετικά με τα βαλκανικά φαντάσματα και τις ιστορικές φαντασιώσεις σχετικά με την ιστορική μνήμη, την εθνική ταυτότητα και τη θέση της περιοχής μας στον σύγχρονο κόσμο. Ένα μυθιστόρημα που προκαλεί.

 

Μια συνάντηση παλιών φίλων, σε μια μικρή πόλη της Βόρειας Ελλάδας. Ο Έλληνας Χρυσικός, ο Σέρβος Ζούριτς, ο Βούλγαρος Στογιάνοφ, ο Μίρτσεφσκι από την "Ξερεισποιά", ο Μπίρι από την Αλβανία, η Λουπέσκου από τη Ρουμανία και ο Οζγκιουντέν από την Τουρκία. Ένας ξεχασμένος "ματωμένος μακεδονικός γάμος". Η μυστηριώδης καλλονή Νίνα Ντάνεβα με την αδηφάγα γοητεία.

 

Μέσα σε τέσσερις ημέρες, τρεις διαφορετικές εκδοχές μιας παλιάς ιστορίας και ένας ανορθόδοξος έρωτας θα γίνουν η αφορμή για να ξεσπάσει πόλεμος ανάμεσα σε φίλους "καθ' υποτροπήν Βαλκάνιους". Θα φέρουν στην επιφάνεια απωθημένα πάθη, εκκρεμότητες που δεν έχουν διευθετηθεί, και μια ανομολόγητη νοσταλγία για τη σκοτεινή σαγήνη της βαλκανικής "βαρβαρότητας".

 

 

 

Έγραψαν για το βιβλίο:

 

[...] Εννέα διαφορετικές εκδοχές «βαλκανικότητας» που εκδηλώνονται σε μια περιοχή που θα την τοποθετούσαμε κοντά στο Καϊμακτσαλάν. Αυτές αποτελούν τη βάση του καινούργιου μυθιστορήματος του Δημοσθένη Κούρτοβικ, ο οποίος εξερευνά το ζήτημα της ταυτότητας στα Βαλκάνια, συνθέτοντας το δικό του σταυρόλεξο. Ένα σταυρόλεξο όπου τέμνονται Μύθος, Ιστορία, Αφήγηση και Αναστοχασμός, για να καταλήξουν σε μια λύση που απέχει όχι μόνο- όπως ήταν αναμενόμενο- από την εθνικιστική άποψη των υπερπατριωτών ή λαϊκιστών, αλλά και από την politically correct άποψη του προοδευτικού χώρου.

 

Μέσα από γοητευτικούς χαρακτήρες, επινοημένους αλλά και υπαρκτούς, μέσα από αλεπάλληλους κύκλους αφηγήσεων που έχουνκαθόλου τυχαία- ως επίκεντρο την πολυφιλετική, πολύγλωσση, πολυεθνοτική περιοχή της Μακεδονίας, σε ένα ύφος... μαγικού βαλκανικού ρεαλισμού με αρκετές δόσεις σασπένς και μυστηρίου, φωτίζεται η εθνική υπόσταση, η κληρονομημένη μνήμη και η αντιφατική πραγματικότητα των βαλκανικών λαών. Ξεδιπλώνονται το τρομακτικό παρελθόν τους, οι αδιευθέτητες εκκρεμότητες και οι εξαιρετικά δραστικοί (και αλληλοαναιρούμενοι) μύθοι που τους στοιχειώνουν. Το τέλμα και οι παροξυσμοί που τους χαρακτηρίζουν. Διότι μπορεί όλοι τους να θέλουν να υπερβούν τους εθνικισμούς τους και να ζήσουν ειρηνικά μεταξύ τους, όμως δεν καταφέρνουν να διαχειριστούν το γεγονός ότι διεκδικούν ο καθένας τους την ίδια ιστορική και πολιτιστική κληρονομιά...

 

[...] Ιστορικά πρόσωπα μεταξύ των χαρακτήρων, γλωσσική ποικιλία ανάλογη με την ιδιότητα των ηρώων ή την εποχή, λέξεις και εκφράσεις σλαβομακεδόνικες, σέρβικες, ρώσικες ή αγγλικές,  μείξη πολλών διαφορετικών στυλ αφήγησης (από το λυρικό ώς το αγοραίο, από τη μαρτυρία ώς τον εσωτερικό μονόλογο, από το χρονικό ώς τον μύθο), εισαγωγή του υπερβατικού στοιχείου, μετατόπιση της αφηγηματικής γωνίας και πέρασμα από το τρίτο πρόσωπο του παντεπόπτη αφηγητή, στο πρώτο της πολυπρισματικής προσέγγισης, ή στο δεύτερο του αναστοχασμού (πάνω στο παρελθόν και πάνω στη λογοτεχνία)... Ο Δημοσθένης Κούρτοβικ έχει αναζητήσει μια μορφή που να υπηρετεί λειτουργικά τη σύνθετη προβληματική τού καινούργιου του μυθιστορήματος και να κρατά τον αναγνώστη σε πυρετώδη εγρήγορση. Έτσι που η λογοτεχνική του πρόταση από άποψη αισθητικών επιλογών αναδεικνύει τη βαλκανική ιδιαιτερότητα και ταυτόχρονα σχολιάζει το πώς βλέπει η Δυτική Ευρώπη αυτήν την ιδιαιτερότητα. Όλοι αυτοί οι τρόποι, που τους συναντάμε και στη μεταμοντέρνα λογοτεχνία, δεν είναι λοιπόν μια μανιέρα, και το Τι ζητούν οι βάρβαροι δεν είναι ένα εγκεφαλικό έργο. Έχει καταφέρει αντιθέτως να δαμάσει το πραγματολογικό και ιδεολογικό υλικό του έτσι ώστε να διαβάζεται με μεγάλη απόλαυση. [...]

 

Μικέλα Χαρτουλάρη, εφ. Τα Νέα, 15.03.08

 

Ακριβώς επειδή ανήκουν στα Βαλκάνια, τόπω και αίματι, οι Νεοέλληνες δεν αντέχουν αυτήν τη σκέψη. Πόσο μάλλον η εθνική ιδεολογία που φρόντισε να μασκαρέψει τα πάντα ολόγυρά μας με άλλοθι την Ιστορία του τόπου. Είμαστε λίγο στο χώρο, αλλά πολύ στο χρόνο. Αποφασισμένος να ανακινήσει το πρόβλημα, ο συγγραφέας επινόησε ένα βαλκάνιο λογοτεχνικό βραβείο, όρισε ρόλους και ατάκες, μοιράστηκε ψυχικά σε πολλά πρόσωπα, οπότε η πολυκέφαλη σύναξή του θυμίζει πειστικά την πολυμέρεια του προβλήματος. Ο σχεδιασμός είναι πειστικός. οι παλιές αφηγήσεις που περνάνε κάτω και πάνω από τα πρόσωπα καλοβαλμένες. η αποφυγή των εύκολων λύσεων επαινετή και λογοτεχνικώς εκτιμητέα. Πιθανώς, ο Κούρτοβικ θα ήθελε αυτή η σύναξη να λειτουργήσει σαν ωρολογιακός μηχανισμός που θα εκραγεί μέσα στην καρδιά του αναγνώστη. Έκρηξη δεν σημειώνεται, πλην όμως έχουμε ψυχική σεισμική δόνηση, η οποία είναι σημαντική αν συνυπολογίσουμε τη δυσκολία του θέματος και τη στάση του αφηγητή που γίνεται δύστοκος για να αποφύγει όλους τους κοινούς τόπους.

 

Κωστής Παπαγιώργης, περ. Αθηνόραμα, 19.06.08

 

 

Βαριά, γεμάτη απειλές η ατμόσφαιρα των Βαλκανίων για να διαβαστεί το τελευταίο βιβλίο του Δημοσθένη Κούρτοβικ γι΄ αυτό που πράγματι είναι: ένα εκπληκτικό μυθιστόρημα πάνω στη βαλκανική ψυχή και γενικότερα πάνω στα διλήμματα που ταλανίζουν στις μέρες μας την ψυχή του ανθρώπου. Λέγοντας ΄ψυχή΄ εννοώ εκείνο τον εσωτερικό μας χώρο όπου τα εξωτερικά γεγονότα βιώνονται κατά τρόπο τελείως μυστηριώδη και όπου σιγοβράζουν εκφάνσεις της ύπαρξης ανεξιχνίαστες για τον κοινό νου των ημερών μας. Και λέγοντας ΄κοινό νου των ημερών μας΄ εννοώ τον νου που έχει ζυμωθεί με τη ρηχή δημοσιογραφία, την καιροσκοπική πολιτική, την κατευθυνόμενη επιστήμη και την κακή τέχνη... με τα τέσσερα, δηλονότι, κακά της μοίρας μας. Ο κίνδυνος λοιπόν τον οποίο διατρέχει ο Κούρτοβικ δεν είναι μην τυχόν και το έργο του περάσει απαρατήρητο. Κάθε άλλο. Έχει τη συγκυρία με το μέρος του. Η επικαιρότητά του είναι αναμφισβήτητη. Ανεξάρτητα εάν ο ίδιος το αποζήτησε ή όχι. Ο κίνδυνος είναι να διαβαστεί κυρίως σα συμβολή ενός γνωστού και καλού συγγραφέα στην κατανόηση των γεωπολιτικών ανατροπών που συγκλονίζουν τα Βαλκάνια τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια. Τι συνέβη; Πώς ήρθαν τα πάνω κάτω μέσα σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα; Πού πάμε; Ποιος εξουσιάζει τούτη την εύφλεκτη, όπως αποδείχθηκε επανειλημμένα, περιοχή του κόσμου; Τι θέλει επιτέλους; Τι μας μέλλεται ακόμα να ζήσουμε; Μ΄ αυτά και άλλα παρόμοια ερωτήματα κοιμόμαστε, μ΄ αυτά ξυπνάμε. Αυτά τα ερωτήματα είμαστε πάντα έτοιμοι να προβάλουμε στο κάθε νέο βιβλίο που καταπιάνεται με τα βαλκανικά δρώμενα. [...]

 

Λάκης Προγκίδης, εφ. Τα Νέα, «Βιβλιοδρόμιο», 30.08.08

 

[...] Το «Τι ζητούν οι βάρβαροι» είναι ένα μυθιστόρημα που διαβάζεται με πολύ ενδιαφέρον και στο οποίο ο συγγραφέας παίρνει ξεκάθαρη θέση στο θέμα των βαλκανικών εθνικισμών. Έχει χιούμορ, εκπλήξεις, ανατροπές. Δομείται έξυπνα, με σύντομα κεφάλαια που καλύπτουν τις ημέρες του συνεδρίου και άλλη μία (ως επίλογο), και με την παρεμβολή «αυτούσιων» αποσπασμάτων από τα διαγωνιζόμενα μυθιστορήματα. [...]

 

Βασιλική Χρίστη, www.diavasame.gr, Σεπτέμβριος 2008

 

 

[...] Το μυθιστόρημα «Τι ζητούν οι βάρβαροι» του πεζογράφου, δοκιμιογράφου και κριτικού Δημοσθένη Κούρτοβικ (γεν. 1948) συντάσσεται προγραμματικά με αυτήν ακριβώς τη λογοτεχνική παράδοση, μάλλον μειονοτική: την παράδοση του κριτικού και αυτοκριτικού λόγου που, όταν καταπιάνεται με ιστορικά συμβάντα, δεν αφήνει ποτέ στην άκρη τη σκέψη ότι, ακόμα κι αν η ιστορία είναι μία (για τους θεούς προφανώς, που παρακολουθούν από το ψηλό βουνό τους την ανθρώπινη περιπέτεια, αδιάφοροι κι όταν αποφασίζουν να εμπλακούν), οι θνητοί, σαν παραγωγοί της ιστορίας αλλά και δέσμιοί της, έχουν πολλούς τρόπους να τη δουν: ο καθένας και το σύνορό του, άρα και το βλέμμα του.

Πρόκειται λοιπόν για ένα μυθιστόρημα ιδεών, ή ιδεολογίας, που, ευθαρσώς, δεν κρύβεται και δεν κρύβει και το οποίο, για να υπηρετήσει την κινητήρια σκέψη, αφήνει ορισμένους ήρωες κάπως ασχημάτιστους, ή μάλλον σχηματικούς, σαν φορείς ιδεών περισσότερο παρά σαν ανθρώπους που ζουν τα πάθη τους (ως προς αυτό, η προσθήκη ερωτικών επεισοδίων δεν ωφελεί ιδιαίτερα την καθαυτό πλοκή). Το βασικό για τον Κούρτοβικ είναι να δείξει (πού τα «βαλκανικά φαντάσματα» και ποιες οι «ιστορικές φαντασιώσεις»). Τα πρόσωπά του, συγγραφείς από διάφορες χώρες των Βαλκανίων, λειτουργούν σαν αχθοφόροι της εθνικής μνήμης της πατρίδας τους, έτσι όπως σχηματίστηκε στο πέρασμα των χρόνων με πρώτη ύλη την προκατάληψη. Κι ίσως μια κάποια «άρνηση του λογοτεχνικού» (ή μια αναγνώριση της αδυναμίας της λογοτεχνίας) να θέλει να υποδηλώσει η προκαταρκτική φράση του συγγραφέα «Ούτε είμαι λογοτέχνης ούτε φιλοδοξώ να γίνω», η οποία υπάρχει στην ασυνήθιστη για μυθοπλασία «Εισαγωγή (ή ίσως επίμετρο)» του συγγραφέα, και την οποία τη διαβάζω σαν κάτι περισσότερο από παιχνίδισμα, αυτοσαρκαστικό ή αυτοανατρεπτικό, σαν κάτι διαφορετικό από επίκληση αυθεντικότητας. [...]

 

Παντελής Μπουκάλας, εφ. Καθημερινή, 14.10.08

 

 

[...] Είναι βιβλίο «κεντρόφυγο», μη ελλαδικό, γραμμένο από κάποιον που φιλοσόφησε σε βάθος την ελληνικότητά του και κατέληξε πως η γλώσσα και οι τόποι, λιγότερο οι άνθρωποι και ακόμη λιγότερο η επίσημη ιστορία απηχούν την αντίληψή του για το φοβικό κατάντημα της ελλαδικής εκδοχής της ελληνικότητας. Διαπραγματεύεται χωρίς σύνδρομα τη βαλκανική βαρβαρότητα, έχοντας εντρυφήσει στο αδιέξοδο που οδηγεί η ιστορική κλειστοφοβία με τα εθνικά κλισέ των Βαλκάνιων γειτόνων. [...]

 

Τουλάχιστον να θυμόμαστε ότι το μυθιστόρημα έχει ακόμη τη δυνατότητα να πιάνει μεγάλα θέματα και να τα διαχειρίζεται με τον εντελώς δικό του, ιδιοσυγκρασιακό τρόπο. Όπου αποδεικνύεται ότι στην ιστορία των Βαλκανίων όλοι είναι ένοχοι και όλοι είναι αθώοι και το θέμα είναι πώς μοιράζονται οι ποσοστώσεις μιας ιστορικής ηθικής που καλό είναι να μην την ξεχνάμε.

 

Κερδίζει τον αναγνώστη με τον γρήγορο ρυθμό και τη γλώσσα του, την οποία συχνά προσαρμόζει, με λέξεις και εκφράσεις, ανάλογα με την καταγωγή των ηρώων του. [...]

 

Το μυθιστόρημα, το οποίο έχει τα προτερήματα της λιτής και χωρίς τερτίπια χρήσης της γλώσσας και της ρέουσας αφήγησης, εμπεριέχει έναν εξαιρετικά ενδιαφέροντα αναστοχασμό και μια κριτική ματιά απέναντι στις εγχώριες, κυρίαρχες εκδοχές της Ιστορίας. [...]

 

Κώστας Καρακώτιας, εφ. Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής, 26.04.08

Όλες οι σελίδες του παρόντος μυθιστορήματος (...) ασπαίρουν από την αφόρητη, τραχιά γοητεία της βαλκανικής τοπιογραφίας (...), όπου η "βαρβαρότητα" αναμετριέται διαρκώς με την ομορφιά χωρίς ποτέ να κατισχύει. [...]

 

Λίνα Πανταλέων, περ. Νέα Εστία, τχ. 1811, Μάιος 2008

 

Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και επίκαιρη μυθιστορηματική σύνθεση με πεδίο δράσης τη Μακεδονία. Με συγκινεί η τρυφερότητα για κάποιους από τους πρωταγωνιστές, η αποδομητική προσέγγιση και η ενίοτε καυστική ειρωνεία.